5 ระยะของไตเสื่อมเรื้อรัง และแนวทางการดูแลฟื้นฟูไตในแต่ละระยะ

ระยะของโรคไตเสื่อมเรื้อรัง

โรคไตเสื่อมเรื้อรังมีทั้งหมด 5 ระยะ โดยแบ่งตามค่า eGFR

โดยค่า eGFR (Estimated Glomerular Filtration Rate) คือค่าประมาณความสามารถของไตในการกรองของเสียออกจากเลือดใน 1 นาที ใช้เป็นตัวชี้วัดสำคัญในการประเมินการทำงานของไต และใช้แบ่งระยะของโรคไตเรื้อรัง

ระยะที่ 2 ไตเสื่อมเล็กน้อยถึงปานกลาง (eGFR 60–89)

การทำงานของไตเริ่มลดลงเล็กน้อย แต่ยังสามารถกรองของเสียได้ใกล้เคียงปกติ โดยทั่วไปจะยังคงมีอาการปกติ ความดันโลหิตอาจเริ่มสูงขึ้นในระยะนี้ จะเริ่มพบความผิดปกติ ในผลการตรวจทางห้องปฏิบัติการต่างๆ

ระยะที่ 3 ไตเสื่อมปานกลาง (eGFR 30–59)

ไตกรองของเสียได้ลดลงชัดเจน มักยังไม่แสดงอาการผิดปกติ โดยส่วนใหญ่พบภาวะความดันโลหิดสูง และอาจพบความผิดปกติในเลือด เช่น ภาวะซีด แคลเซียมในเลือดต่ำ และฟอสเฟตในเลือดสูงได้ในระยะนี้

ระยะที่ 4 ไตเสื่อมรุนแรง (eGFR 15–29)

การทำงานของไตลดลงมาก ของเสียและเกลือแร่ในเลือดเสียสมดุลชัดเจน ผลการตรวจทางห้องปฏิบัติการต่างๆ ผิดปกติ พบภาวะกรดการเผาพลาญและไขมันในเลือดผิดปกติ ควรมีการเตรียมเพื่อให้การบำบัดรักษาทดแทนไตต่อไป มักมีอาการอ่อนเพลีย ไม่มีแรง เบื่ออาหาร รับประทานอาหารได้น้อยลง หน้าบวม ขาบวม อาจมีอาการทางประสาท เช่น สมาธิสั้น หรือความจำลดลง ผิวแห้ง คันตามร่างกาย นอนหลับไม่สนิท หรือตื่นบ่อยกลางดึก

ระยะที่ 5 ไตเสื่อมระยะสุดท้าย (eGFR < 15)

โรคไตเรื้อรังระยะสุดท้าย มีการทำงานของไตลดลงมาก ทำให้เกิดภาวะของเสียคลั่ง ไตไม่สามารถทำหน้าที่กรองของเสียหรือควมคุมสมดุลของเหลวในร่างกายได้อีกต่อไป จำเป็นต้องได้รับการบำบัดทดแทนไตอย่างใดอย่างหนึ่งเพื่อคงชีวิตไว้ อาการอ่อนเพลียมาก แม้ไม่ได้ออกแรง เบื่ออาหาร น้ำหนักลดลงอย่างต่อเนื่อง ภาวะตัวบวมทั้งตัวจากภาวะคั่งน้ำ ไตไม่สามารถกรองหรือขับออกได้ หายใจหอบเหนื่อย หายใจไม่สะดวก นอนราบได้ลำบากมากขึ้น ภาวะโพแทสเซียมสูง ซึ่งอาจนำไปสู่ภาวะหัวใจหยุดเต้นได้

ระยะเริ่มต้น

เป็นระยะที่เริ่มมีสัญญาณ เช่น โปรตีนรั่วในปัสสาวะ ดังนั้นแนวทางสำคัญที่สุดคือการควบคุมปัจจัยเสี่ยง โดยเฉพาะโรคเบาหวานและความดันโลหิตสูง ควรรักษาระดับน้ำตาลให้อยู่ในเป้าหมาย ควบคุมความดันไม่ให้สูงเกินเกณฑ์ และติดตามค่าไตอย่างสม่ำเสมอ นอกจากนี้ควรลดการบริโภคอาหารเค็ม หลีกเลี่ยงยาแก้ปวดกลุ่ม NSAIDs ที่ทำร้ายไต ดื่มน้ำให้เพียงพอ และควบคุมน้ำหนักให้อยู่ในเกณฑ์เหมาะสม ระยะนี้หากดูแลดีสามารถชะลอการเสื่อมของไตได้หลายปี

ระยะปานกลาง

เมื่อการทำงานของไตลดลงชัดเจนมากขึ้น ร่างกายเริ่มมีของเสียคั่ง การดูแลจะเข้มงวดขึ้น ผู้ป่วยควรพบแพทย์เพื่อติดตามค่าไตอย่างสม่ำเสมอ และอาจต้องปรับอาหารโดยลดโซเดียม ลดโปรตีนในปริมาณที่เหมาะสม และควบคุมระดับโพแทสเซียมตามคำแนะนำแพทย์ ควรควบคุมความดันและน้ำตาลอย่างใกล้ชิด ตรวจภาวะโลหิตจาง และติดตามระดับแร่ธาตุในเลือด เช่น ฟอสเฟตและแคลเซียม การออกกำลังกายเบา ๆ สม่ำเสมอและการพักผ่อนให้เพียงพอช่วยลดภาระต่อร่างกายได้ ระยะนี้ยังสามารถชะลอการลุกลามได้ หากควบคุมปัจจัยเสี่ยงอย่างจริงจัง

ระยะรุนแรง

เมื่อไตทำงานลดลงมาก ของเสียและเกลือแร่ในเลือดเริ่มเสียสมดุล ผู้ป่วยมักมีอาการเหนื่อย เบื่ออาหาร บวม หรือคลื่นไส้ แนวทางการดูแลจะเน้นควบคุมอาการและป้องกันภาวะแทรกซ้อน เช่น ควบคุมความดันอย่างเข้มงวด จำกัดปริมาณน้ำและเกลือแร่ตามคำแนะนำ ลดอาหารที่มีโพแทสเซียมสูง และติดตามอาการใกล้ชิด แพทย์จะเริ่มวางแผนเตรียมความพร้อมสำหรับการรักษาทดแทนไต เช่น การให้ข้อมูลเรื่องการฟอกไตหรือการปลูกถ่ายไต รวมถึงการเตรียมเส้นฟอกเลือดล่วงหน้าในบางราย

ระยะไตวาย (ระยะสุดท้าย)

ในระยะนี้ไตไม่สามารถกรองของเสียได้เพียงพอ จำเป็นต้องได้รับการรักษาทดแทนไต ได้แก่ การฟอกเลือด (Hemodialysis) การล้างไตทางช่องท้อง หรือการปลูกถ่ายไต การดูแลจะมุ่งเน้นการควบคุมปริมาณน้ำ อาหาร และเกลือแร่ตามแผนการรักษาอย่างเคร่งครัด ผู้ป่วยต้องมาตรวจติดตามตามนัดสม่ำเสมอ และดูแลสุขภาพโดยรวม เช่น การป้องกันการติดเชื้อ ดูแลเส้นฟอกเลือดให้สะอาด และรับประทานอาหารตามคำแนะนำเฉพาะบุคคล

การปัสสาวะผิดปกติ หรือสีปัสสาวะเปลี่ยนไป

ไตมีหน้าที่กรองของเสียและควบคุมปริมาณน้ำในร่างกาย ดังนั้นเมื่อไตเริ่มเสื่อม การปัสสาวะมักเป็นสิ่งแรก ๆ ที่เปลี่ยนแปลง เช่น

• ปัสสาวะเป็นฟองมากผิดปกติ (อาจบ่งบอกโปรตีนรั่ว)
• ปัสสาวะมีสีเข้มมาก หรือสีคล้ายน้ำล้างเนื้อ
• มีเลือดปนในปัสสาวะ
• ปัสสาวะบ่อยขึ้นตอนกลางคืน
• ปัสสาวะน้อยลงกว่าปกติ

อาการเหล่านี้ควรรีบพบแพทย์เพื่อตรวจปัสสาวะและตรวจค่าไตเพิ่มเติม

ผิวหนังเปลี่ยนสี หรือคันผิดปกติ

เมื่อไตกรองของเสียได้น้อยลง ของเสียจะคั่งในเลือดและสะสมในร่างกาย อาจทำให้เกิดอาการทางผิวหนัง เช่น

• ผิวคล้ำลง หรือดูหมองผิดปกติ
• ผิวแห้งมาก แตกง่าย
• คันตามตัวโดยไม่มีผื่น
• มีรอยเกาจนเกิดแผล

อาการคันเรื้อรังโดยไม่ทราบสาเหตุ โดยเฉพาะในผู้ป่วยเบาหวานหรือความดัน ควรตรวจคัดกรองโรคไต

ความดันโลหิตสูงมาก หรือควบคุมยาก

ไตมีบทบาทสำคัญในการควบคุมสมดุลเกลือและน้ำในร่างกาย หากไตทำงานผิดปกติ ความดันโลหิตมักสูงขึ้น หรือควบคุมได้ยากแม้รับประทานยาแล้ว

สัญญาณที่ควรระวัง เช่น

• ความดันสูงเกิน 140/90 mmHg ต่อเนื่อง
• ปวดศีรษะบ่อย
• เวียนศีรษะ
• ใจสั่น

ในบางราย “ความดันสูง” อาจเป็นทั้งสาเหตุและผลของโรคไตเสื่อม